Drie boeken over onderdrukking achter elkaar: The Handmaid’s Tale, Mensenwerk, en nu Sneeuw. Pamuk schrijft in Sneeuw een verhaal in een verhaal in een verhaal. Het werkt.

Zelfmoord en verliefdheid: de redenen om naar Kars te komen

De Turkse dichter Ka woont in Duitsland en reist af naar het Turkse plaatsje Kars. Hij wil zijn oude geliefde Ipek ontmoeten en haar ten huwelijk vragen. Als dekmantel voor zijn reis gebruikt hij een onderzoek naar het hoge aantal zelfmoorden onder meisjes. Het stadje raakt door sneeuw afgesloten van de buitenwereld.

Meisjes in Kars plegen zelfmoord omdat ze de druk niet meer aankunnen. Wereldse en streng religieuze stromingen vechten om hen. De ene partij verplicht een hoofddoek, de andere verbiedt deze op school. Gemangeld door beide kanten, in families die verscheurd raken, worden de vrijheidsbeperkingen en intolerantie te veel.

Het theater

Tijdens Ka’s onderzoek vinden er gebeurtenissen plaats die de meningsverschillen tussen de partijen doen ontvlammen tot geweld.

Op een theateravond, waarbij Ka zijn nieuwe gedicht ‘Sneeuw’ heeft voorgelezen, laaien gewelddadigheden op als een actrice tijdens een stuk haar hoofddoek verbrandt. Er ontstaat rumoer. Soldaten schieten op het publiek. Meerdere doden vallen. De politiemacht neemt met geweld de macht over in het stadje. Ka zet zijn onderzoek voort en raakt steeds meer verstrikt in het geschil.

Schrijver, dichter, verteller – alles loopt door elkaar

Het verhaal wordt voor het grootste deel verteld vanuit het perspectief van dichter Ka. Maar ook de schrijver van het verhaal wordt ten tonele gevoerd. Schrijver Orhan doet onderzoek naar het leven van dichter Ka, nadat Ka vier jaar na zijn terugkeer naar Duitsland wordt vermoord.
Een wirwar van gebeurtenissen en personages aan de randen van het verhaal. Het perspectief van de schrijver voegt een extra dimensie van verwikkeling toe. De schrijver identificeert zich met de dichter, tot aan verliefd worden op Ipek toe. Toch blijft ook hij buitenstaander. Ondanks alle moeite kan hij niet doordringen tot het karakter van Ka en, net als Ka, de beweegredenen van de mensen in Kars niet doorgronden.

Sneeuw

Het gedicht dat Ka voor de lezing in het theater maakt heet ‘Sneeuw’. Met een symmetrische sneeuwvlok visualiseert Ka in zijn notitieboekje de logica in de verschillende krachten die aan zijn persoonlijke leven trekken: politieke en religieuze krachten, liefde, hoop, filosofische overwegingen. Door de sneeuwval wordt de stad van de buitenwereld afgesloten.

Voorspellen en terugkijken

Een mooie constructie: een lokale krant waarvan de hoofdredacteur berichten publiceert over gebeurtenissen die nog plaats moeten vinden. En die vinden dan ook plaats. De krant bericht dat Ka een gedicht zal voorlezen waarvan Ka nog niet eens weet dat hij het zal schrijven. Ook de moord in het theater wordt voorspeld.

Niet alleen de berichtgeving in de krant speelt zo met de tijd. De verhalende stijl doet dit ook.
“Hij sperde zijn ogen open, waarvan er een zesentwintig minuten later samen met zijn hersenen uiteen zouden spatten.”

En Orhan schrijft: “Net als bij dit gedicht het geval is, is het moeilijk te zeggen in hoeverre hij deze beslissingen meteen al op dat moment nam en in hoeverre ze het gevolg zijn van de verborgen symmetrie in zijn leven – waarvan dit boek de geheimen tracht te ontrafelen.”

Waarheid

Schrijver Orhan schetst een wereld waarin niemand de waarheid lijkt te spreken, en waarin waarheden door de dichter en de schrijver niet begrepen kunnen worden.

De geschiedenis rond de ‘Armeense’ kwestie (aanhalingstekens van de schrijver van het boek), Koerdische groeperingen en verschillende religieuze en seculiere bewegingen vormen voor buitenstaanders een onontwarbare kluwen.

Schrijver Orhan maakt het zichzelf en de lezer niet makkelijker. Niemand moet geloof hechten aan wat de schrijver over Kars schrijft, zegt hij.

Hij voert de verwarring verder op door een ander boek op te voeren: ‘Het Zwarte Boek’. Dat is ook werkelijk een boek van de echte schrijver Orhan Pamuk. In het verhaal refereert Kadife, de zus van Ipek, aan Rüya, een personage in Het Zwarte Boek. Rüya is de dochter van de schrijver in Het Zwarte Boek, maar de echte schrijver Orhan Pamuk heeft ook een dochter met die naam.

Zo lopen niet alleen in het verhaal rond Kars de waarheden door elkaar, ook bij de verteller lopen werkelijkheid en fictie door elkaar.

Ik moest goed mijn aandacht erbij houden om te begrijpen wat er gebeurt, wie wat vertelt. Ka vertelt zijn verhaal. Schrijver Orhan onderzoekt Ka. Pamuk zelf refereert naar zijn eigen boeken. Lagen in lagen.
Het werkt omdat Pamuk het expliciet maakt. Niemand begrijpt Kars volledig. Niet Ka, niet Orhan, dus ook niet wij.

De schrijver is een derwisj die de wereld als een kluwen aan elkaar fantaseert. Niets is zoals het lijkt.

Andere boeken

Alsof de duivel ermee speelde las ik na ‘The Handmaid’s Tale’ en ‘Mensenwerk’ in korte tijd dit derde boek over onderdrukking. Net als in beide andere boeken is er een retrospectief thema: de terugkijkende onderzoeker. In dit boek schrijver Orhan, die de laatste jaren van Ka’s leven onderzoekt. Net als in The Handmaid’s Tale ligt religieuze intolerantie ten grondslag aan de conflicten.

Sneeuw (oorspronkelijke titel: Kar) verscheen in 2002 en is een van Orhan Pamuks bekendste romans. Pamuk won in 2006 de Nobelprijs voor Literatuur.

Meer boeken:

The Handmaid’s Tale – Margaret Atwood

Mensenwerk – Han Kang

PS: gekocht voor 1,50 bij de tweedehandswinkel waar ik de oude cassettes voor mijn mixtapes koop. Veel lol voor weinig geld.